Cera atopowa: charakterystyka, leczenie, pielęgnacja

Cera atopowa – co to znaczy 

Czym jest skóra atopowa, jak wygląda i jak odróżnić ją od skóry wrażliwej? Atopowe zapalenie skóry (AZS) jest przewlekłą, zapalną chorobą skóry o podłożu genetycznym, w której kluczową rolę odgrywają zaburzenia funkcjonowania układu odpornościowego oraz wadliwa budowa bariery naskórkowej. Atopowa cera jest dolegliwością przewlekłą, nie można jej całkowicie wyleczyć, a jedynie wyciszyć lub uśpić. Występują czynniki oraz okresy, w których objawy mogą się nasilać, np. w sezonie jesienno-zimowym. 

Objawy atopowej cery są widoczne gołym okiem. Skóra jest miejscami wyraźnie przesuszona, szorstka, do tego swędząca i często zaczerwieniona. Towarzyszący jej uporczywy świąd sprawia, że częściej się drapiemy, co z kolei skutkuje pogorszeniem jej stanu i wyglądu: mogą pojawiać się grudki i pęcherzyki, naskórek się złuszcza, a miejscami może dochodzić do jego pękania i powstawania mikrourazów, które zwiększają ryzyko nadkażeń bakteryjnych. Zmiany te, jeśli pojawiają się na twarzy, to najczęściej w okolicach ust, powiek, na policzkach i czole. Skóra wygląda na zmęczoną, podrażnioną i pozbawioną blasku, co często wpływa negatywnie nie tylko na wygląd, ale i na samopoczucie. 

Diagnostyka – jak lekarz rozpoznaje skórę atopową? 

Diagnozę atopowego zapalenia skóry zawsze stawia lekarz, najczęściej dermatolog lub alergolog. Podstawą jest szczegółowy wywiad z pacjentem oraz dokładne badanie fizykalne skóry. Nie ma jednego badania laboratoryjnego, które potwierdziłoby AZS. Lekarz opiera się na tzw. kryteriach diagnostycznych (kryteriach Hanifina i Rajki), które obejmują: 

• Kryteria większe (muszą być spełnione co najmniej 3 z 4): 
  • Świąd skóry. 
  • Typowa lokalizacja zmian skórnych, zależna od wieku pacjenta. 
  • Przewlekły i nawrotowy przebieg choroby. 
  • Atopia u pacjenta lub w wywiadzie rodzinnym (występowanie AZS, astmy lub alergicznego kataru siennego u członków rodziny). 
• Kryteria mniejsze: Takie jak suchość skóry, wczesny początek objawów, skłonność do infekcji skórnych i wiele innych. 

W niektórych przypadkach lekarz może zlecić dodatkowe badania, np. testy alergiczne, w celu zidentyfikowania czynników zaostrzających chorobę. 

Jak wygląda skóra atopowa w różnym wieku? 

Obraz kliniczny AZS zmienia się wraz z wiekiem pacjenta. Wyróżnia się trzy główne fazy choroby: 

• Faza niemowlęca (do 2. roku życia): zmiany skórne mają charakter ostrych stanów zapalnych. Są to grudki, pęcherzyki i nadżerki z tendencją do sączenia i tworzenia strupów (tzw. „mleczne strupy”). typowo lokalizują się na policzkach, czole i owłosionej skórze głowy, oszczędzając okolicę pieluszkową. 

• Faza dziecięca (od 3. do 11. roku życia): zmiany stają się mniej sączące, a bardziej suche i łuszczące. Charakterystyczna lokalizacja to zgięcia łokciowe i podkolanowe, a także nadgarstki i skóra szyi. Zaczyna dominować pogrubienie naskórka (lichenifikacja) na skutek ciągłego drapania. 

• Faza młodzieżowa i dorosłych (powyżej 12. roku życia): obraz jest podobny do fazy dziecięcej, z dominacją lichenifikacji i bardzo nasilonej suchości skóry. Zmiany często lokalizują się w zgięciach stawowych, na grzbietach rąk, twarzy (zwłaszcza czoło i powieki) oraz na karku. 

Atopowa skóra – przyczyny dolegliwości 

Czynniki wywołujące AZS są bardziej złożone, niż mogłoby się wydawać. Najczęstsze to: 

• Genetyka 

Jeżeli jeden z rodziców cierpi na AZS, to ryzyko zachorowania dziecka znacząco wzrasta. Co istotne, dziedziczeniu nie podlega samo schorzenie, ale skłonność do nieprawidłowej reakcji układu odpornościowego na działanie czynników zewnętrznych. Oznacza to, że jeśli objawy choroby nie pojawią się u dziecka, to organizm może wykazywać zwiększoną wrażliwość, która w sprzyjających warunkach doprowadzi do rozwoju AZS niezależnie od wieku. 

• Alergie i zanieczyszczenia środowiska  

Roztocza, kurz, sierść zwierząt, pyłki roślin – to alergeny najczęściej wywołujące lub nasilające objawy atopowego zapalenia skóry. Układ odpornościowy chorych reaguje na nie w sposób nadmierny, jak na zagrożenie, mimo że występują powszechnie i dla większości są nieszkodliwe. Kontakt z alergenem może prowadzić do zaostrzenia objawów: nasilenia świądu, pojawienia się zmian skórnych, uczucia pieczenia. 

• Stres 

Wpływ stresu na skórę atopową jest ogromny. Stres działa na chorobę jak zapalnik, prowadzi do nasilenia objawów lub ich nawrotu. Dzieje się tak, ponieważ organizm zwiększa wtedy wydzielanie kortyzolu, hormonu, przez który skóra staje się cienka i podatna na urazy. 

• Nietolerancje pokarmowe i dieta 

Sposób odżywiania ma duże znaczenie dla wszystkich, ale dla osób z AZS – szczególne, zwłaszcza jeśli zdiagnozowano też alergie pokarmowe. Mleko krowie, jaja, orzechy, soja, gluten, owoce morza – one wszystkie mogą wywoływać reakcje alergiczne i nasilić stan zapalny skóry, a zatem doprowadzić do zaostrzenia zmian atopowych. Zbilansowana dieta pomoże w regeneracji skóry i wzmocni jej barierę ochronną, czyli zmniejszy ryzyko nawrotów. 

• Pory roku 

Objawy atopowego zapalenia skóry mogą się nasilać w różnych porach roku. Zimą skóra atopowa jest szczególnie podatna na podrażnienia wywołane na zewnątrz przez mróz i wiatr, a w pomieszczeniach – przez suche ogrzewane powietrze. Latem wyzwaniem stają się upały, kontakt z wodą morską zawierającą sól oraz ekspozycja na promieniowanie UV. 

• Nieodpowiednia pielęgnacja 

Niedobrane kosmetyki mogą znacznie pogorszyć stan skóry atopowej. Alkohol, sztuczne barwniki, detergenty czy substancje zapachowe mogą naruszać delikatną barierę ochronną naskórka i doprowadzić do przesuszenia, podrażnienia i zaostrzenia objawów AZS. Równie niekorzystne może być częste zmienianie kosmetyków. 

Możliwe powikłania atopowego zapalenia skóry 

Niewłaściwie leczone lub ciężkie AZS może prowadzić do rozwoju bolesnych i niebezpiecznych powikłań. Najczęstsze z nich to: 

• Wtórne infekcje bakteryjne: uszkodzona bariera skórna i rany powstałe w wyniku drapania stanowią otwarte wrota dla bakterii, głównie gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus). Nadkażenie objawia się pojawieniem się miodowożółtych strupów, nasileniem stanu zapalnego, bólem i wysiękiem. 

• Infekcje wirusowe: skóra atopowa jest bardziej podatna na rozprzestrzenianie się infekcji wirusowych, takich jak wirus opryszczki (prowadzący do groźnego wyprysku opryszczkowego, eczema herpeticum) czy wirus mięczaka zakaźnego. 

• Pogorszenie jakości życia: przewlekły i uporczywy świąd, zwłaszcza w nocy, prowadzi do bezsenności, chronicznego zmęczenia, a u dzieci do problemów z koncentracją w szkole. Widoczne zmiany skórne mogą również być przyczyną problemów natury psychologicznej, takich jak niska samoocena, stany lękowe, a nawet depresja. 

Leczenie i terapia skóry atopowej – kompleksowe podejście 

Kluczem do kontrolowania skóry atopowej jest wielokierunkowe działanie, które obejmuje zarówno leczenie farmakologiczne w okresach zaostrzeń, jak i staranną, codzienną pielęgnację. Terapia przypomina „drabinę”, po której wchodzi się w zależności od nasilenia objawów. 

Krok 1: Codzienna pielęgnacja i prewencja (terapia podstawowa) 

To fundament, który obowiązuje każdego dnia, nawet w okresie remisji, czyli wyciszenia objawów. Celem jest odbudowa i wzmocnienie bariery ochronnej skóry. 

• Systematyczne stosowanie emolientów, które nawilżają, natłuszczają i tworzą na skórze film ochronny. Należy je stosować co najmniej 2 razy dziennie na całe ciało, najlepiej w ciągu 3 minut po kąpieli, aby „zamknąć” wilgoć w naskórku. 

• Delikatne mycie: używaj łagodnych preparatów myjących (syndetów, olejków) bez mydła, silnych detergentów (SLS/SLES) i substancji zapachowych. Kąpiel powinna być krótka (5-10 minut) w letniej, a nie gorącej wodzie. 

• Prawidłowe osuszanie skóry: po kąpieli skórę należy delikatnie osuszyć, przykładając miękki ręcznik, a nie trąc. 

• Unikanie czynników drażniących: identyfikuj i eliminuj indywidualne wyzwalacze, takie jak pot, wełniane lub szorstkie ubrania, kurz, roztocza, sierść zwierząt czy silne detergenty używane do prania. 

• Dbanie o otoczenie: utrzymuj optymalną temperaturę (18-20°C) i wilgotność powietrza (40-60%) w pomieszczeniach, w których przebywasz. 

Polecane preparaty do podstawowej pielęgnacji. TOP 5 kremów do AZS 

Właściwe kosmetyki są bez wątpienia kluczem do utrzymania zdrowej skóry, zwłaszcza jeśli borykasz się ze skórą atopową. Co to oznacza? Przede wszystkim należy sięgnąć po produkty specjalistyczne, wolne od drażniących składników i przystosowane do specyficznych wymagań skóry z AZS. Takie kosmetyki dogłębnie nawilżą i odżywią skórę, złagodzą swędzenie i podrażnienia oraz zregenerują uszkodzony naskórek. Poniżej znajdziesz listę TOP 5 kosmetyków do zatroszczenia się o cerę atopową. 

1. Emulsja do mycia twarzy Pro Itch Control marki Cetaphil pomaga odbudować barierę ochronną skóry. Jest przeznaczona do codziennego mycia atopowej suchej lub wrażliwej skóry (również dzieci) i doskonale zastępuje tradycyjne środki myjące. 

2. Kojący i ochronny żel do mycia twarzy i ciała Lipikar od La Roche Posay doskonale oczyszcza i koi skórę, nawilża i pomaga w utrzymaniu naturalnego poziomu pH. Jest hipoalergiczny. 

3. Kojący krem do atopowej skóry Cicatopy od Dermedic długotrwale natłuszcza i nawilża skórę, wzmacnia i odbudowuje naturalny płaszcz hydrolipidowy oraz współtworzy barierę ochronną. 

4. Regenerujący duo koncentrat z witaminą A i E w 30% skwalanie E-Sensilix od Pharmaceris zawiera naturalne oleje roślinne, przyspiesza procesy regeneracyjne skóry i stanowi skuteczną ochronę przed szkodliwym działaniem wolnych rodników. Został wzbogacony o skwalan naturalnie występujący w sebum, który znacząco poprawia poziom nawilżenia i natłuszczenia skóry. 

5. Emolientowa kostka myjąca do twarzy i ciała Emotopic jest przeznaczona do codziennej pielęgnacji skóry delikatnej, skłonnej do podrażnień, zaczerwienienia oraz dla chronicznie suchej i atopowej. Dla dzieci i dorosłych. 

Krok 2: Leczenie miejscowe w okresach zaostrzeń (pod kontrolą lekarza) 

Gdy podstawowa pielęgnacja nie wystarcza i pojawia się stan zapalny (silne zaczerwienienie, świąd), lekarz wprowadza leczenie miejscowe. 

• Miejscowe glikokortykosteroidy (mGKS): Są to leki o silnym działaniu przeciwzapalnym, stanowiące podstawę leczenia zaostrzeń. Lekarz dobiera ich moc i czas stosowania w zależności od lokalizacji i nasilenia zmian. 

• Miejscowe inhibitory kalcyneuryny (mIK): Leki nowszej generacji, które również działają przeciwzapalnie, ale nie mają ryzyka powikłań typowych dla sterydów. Są często stosowane na wrażliwych obszarach, jak twarz, szyja czy okolice intymne. 

Krok 3: Terapie zaawansowane w ciężkich przypadkach AZS 

U pacjentów z ciężką, oporną na leczenie postacią choroby, dermatolog może rozważyć: 

• Fototerapię: leczenie kontrolowanymi dawkami promieniowania ultrafioletowego (UVB lub UVA). 

• Leczenie ogólnoustrojowe: leki doustne, które wpływają na działanie całego układu odpornościowego (np. cyklosporyna, metotreksat). 

• Leczenie biologiczne i inhibitory JAK: nowoczesne terapie celowane, które blokują konkretne cząsteczki (cytokiny) lub szlaki sygnałowe odpowiedzialne za powstawanie stanu zapalnego w AZS. 

Skóra atopowa – najczęściej zadawane pytania (FAQ) 

Czy skóra atopowa jest zaraźliwa? 

Absolutnie nie. Atopowe zapalenie skóry to choroba o podłożu genetycznym i immunologicznym, a nie infekcyjnym. Nie można się nią zarazić przez kontakt z osobą chorą. 

Czy ze skóry atopowej się „wyrasta”? 

U około 60-70% dzieci objawy AZS z wiekiem znacznie łagodnieją lub nawet całkowicie ustępują. Jednak skłonność do suchości i nadwrażliwości skóry (tzw. „stygmaty atopii”) często pozostaje na całe życie, wymagając stałej, starannej pielęgnacji. 

Czym skóra atopowa różni się od zwykłej skóry suchej? 

Zwykła skóra sucha to często stan przejściowy, spowodowany np. niewłaściwą pielęgnacją lub warunkami atmosferycznymi. Skóra atopowa to choroba przewlekła, w której suchość jest wynikiem wadliwej bariery naskórkowej, a dodatkowo występuje intensywny świąd i stan zapalny, czego nie ma przy „zwykłej” suchości. 

Jaką rolę odgrywa dieta w skórze atopowej? 

U części pacjentów, zwłaszcza małych dzieci, alergie pokarmowe mogą zaostrzać objawy AZS. Najczęstszymi alergenami są mleko krowie, jaja, orzechy, soja, pszenica i ryby. Jeśli istnieje takie podejrzenie, lekarz może zalecić prowadzenie dzienniczka żywieniowego lub testy alergiczne. Nie zaleca się jednak stosowania diet eliminacyjnych na własną rękę, bez konsultacji z lekarzem lub dietetykiem. 

Źródła: 

• Atopowe zapalenie skóry – jak pielęgnować skórę atopową?, cerave.pl, online:https://www.cerave.pl/porady-pielegnacyjne/atopowe-zapalenie-skory/atopowe-zapalenie-skory  [dostęp: 13.06.2025]. 

• Skóra atopowa – charakterystyka i pielęgnacja, laroche-posay.pl, online: https://www.laroche-posay.pl/article/atopowe-zapalenie-skory-twarzy-pielegnacja-cery-atopowej [dostęp: 13.06.2025]. 

• Atopowe zapalenie skóry twarzy – czym smarować i pielęgnować twarz?, ziaja.com, on-line:https://ziaja.com/blog/atopowe-zapalenie-skory-twarzy-czym-smarowac-i-pielegnowac-twarz [dostęp: 13.06.2025]. 

• Did You Develop Eczema Suddenly? Me Too., harpersbazaar.com, on-line: https://www.harpersbazaar.com/beauty/skin-care/a42178159/best-tips-eczema-flare-ups-experts/ [dostęp: 13.06.2025]. 

• Leczenie chorych na atopowe zapalenie skóry: rola emolientów, podyplomie.pl, on-line:https://podyplomie.pl/publish/system/articles/pdfarticles/000/015/163/original/49-68.pdf?1481285047 [dostęp: 13.06.2025].